Hiệu ứng Matthew là gì? Ảnh hưởng của hiệu ứng Matthew hiện nay

Hiệu ứng Matthew là gì?

Hiệu ứng Matthew là hiện tượng mô tả xu hướng người giàu có càng giàu thêm, trong khi người nghèo khó càng trở nên khó khăn hơn. Theo đó, những cá nhân hoặc tổ chức sở hữu lợi thế ban đầu về nguồn lực, vị thế sẽ có nhiều cơ hội để gia tăng và củng cố vị trí của họ. Ngược lại, những người có ít lợi thế hơn sẽ ngày càng gặp khó khăn và tụt hậu.

Thuật ngữ này được nhà xã hội học Robert K. Merton đề xuất năm 1968, lấy cảm hứng từ câu trong Kinh Thánh Mathew (Ma-thi-ơ 25:29): "Vì người nào đã có, thì sẽ được thêm cho nữa và dư dật; còn ai không có, thì dù điều mình có cũng sẽ bị lấy đi". Merton sử dụng khái niệm này để giải thích hiện tượng trong giới khoa học: các nhà khoa học nổi tiếng thường nhận được nhiều công nhận hơn cho những đóng góp tương tự so với các nhà khoa học ít tên tuổi.

Hiệu ứng Matthew thể hiện sự bất bình đẳng của xã hội

Ví dụ về hiệu ứng Matthew

Trong giáo dục

Học sinh có xuất phát điểm tốt, ví dụ như biết đọc sớm, tiếp thu nhanh, thường có nhiều cơ hội phát triển hơn trong môi trường học tập. Giáo viên thường dành nhiều sự quan tâm, khuyến khích, tạo điều kiện cho những học sinh này học hỏi, phát biểu, từ đó giúp các em xây dựng sự tự tin và trau dồi kiến thức. Nhờ vậy, những học sinh này có khả năng đạt được thành tích cao hơn trong học tập và nghiên cứu sau này.

Ngược lại, học sinh gặp khó khăn trong học tập thường ít được trao cơ hội và đối mặt với nhiều thử thách hơn. Điều này có thể dẫn đến sự thiếu tự tin, giảm động lực học tập và ảnh hưởng đến kết quả học tập của các em.

Nghiên cứu của nhà khoa học Robert Rosenthal vào những năm 1970 đã chứng minh ảnh hưởng của kỳ vọng đối với kết quả học tập của học sinh. Khi giáo viên kỳ vọng cao vào một học sinh, học sinh đó có xu hướng nỗ lực học tập và đạt được kết quả tốt hơn. Ngược lại, học sinh bị đánh giá thấp thường có động lực học tập thấp và kết quả học tập cũng không được khả quan.

Những em học tốt giáo viên sẽ càng khuyến khích đi lên và ngược lại

Trong kinh tế

Theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới năm 2024, tỷ lệ chênh lệch giàu nghèo tại Việt Nam có xu hướng gia tăng. 20% hộ gia đình giàu nhất nắm giữ khoảng 45% tổng thu nhập quốc dân, trong khi 20% hộ nghèo nhất chỉ chiếm 7%.

• Người giàu có nhiều nguồn lực tài chính, khả năng tiếp cận vốn đầu tư, công nghệ tiên tiến, thị trường rộng lớn, từ đó gia tăng thu nhập và củng cố vị thế kinh tế. Họ có thể đầu tư vào bất động sản, chứng khoán, kinh doanh, v.v., tạo ra lợi nhuận kép và gia tăng tài sản theo thời gian.
• Người nghèo thiếu thốn về nguồn lực tài chính, khó khăn trong việc tiếp cận vốn vay, thị trường, công nghệ, dẫn đến thu nhập thấp và khó khăn trong việc cải thiện đời sống. Họ thường phải dành phần lớn thu nhập cho chi phí sinh hoạt cơ bản, hạn chế khả năng tiết kiệm và đầu tư, từ đó khó có thể thoát khỏi vòng xoáy nghèo đói.
• Doanh nghiệp lớn có thương hiệu uy tín, nguồn lực dồi dào, khả năng tiếp cận thị trường rộng lớn, dễ dàng thu hút khách hàng và đối tác. Họ có thể đầu tư vào quảng bá, marketing, phát triển sản phẩm mới,...để gia tăng thị phần và củng cố vị thế cạnh tranh.
• Doanh nghiệp nhỏ khó khăn trong việc cạnh tranh với doanh nghiệp lớn, thiếu nguồn lực, khả năng tiếp cận thị trường hạn hẹp, dẫn đến thị phần nhỏ và dễ bị tổn thương bởi những biến động của thị trường. Họ thường phải chật vật duy trì hoạt động, hạn chế khả năng đầu tư và phát triển.

Người giàu và người nghèo

Trong xã hội

Theo số liệu của Tổng cục Thống kê năm 2023, tỷ lệ thất nghiệp ở người có trình độ dưới trung học phổ thông là 3,2%, trong khi con số này ở người có trình độ đại học trở lên chỉ là 2,1%.

Người có trình độ học vấn cao:

• Dễ dàng tìm được việc làm với mức lương hấp dẫn (theo Vietnamworks, mức lương trung bình của người có bằng đại học cao hơn 2-3 lần so với người chỉ có bằng THPT)
• Có cơ hội thăng tiến nhanh, được đầu tư đào tạo thêm
• Tiếp cận được mạng lưới quan hệ rộng, nhiều cơ hội phát triển

Người có trình độ học vấn thấp:

• Chủ yếu làm công việc phổ thông, thu nhập thấp, không ổn định
• Khó có cơ hội được đào tạo nâng cao kỹ năng
• Dễ bị thay thế bởi công nghệ tự động hóa

>>> Xem thêm: Bánh xe cuộc đời là gì? 5 điều cần biết và cách áp dụng cân bằng cuộc sống

Sự phân tầng xã hội dựa trên nguồn thu nhập

Ảnh hưởng của hiệu ứng Matthew

Gia tăng bất bình đẳng

Hiệu ứng Matthew là một trong những nguyên nhân chính gây ra sự phân hóa giàu nghèo ngày càng nghiêm trọng. Theo nghiên cứu của Credit Suisse Global Wealth Report 2024, 1% người giàu nhất thế giới sở hữu gần 50% tổng tài sản toàn cầu.

Tại Việt Nam, hệ số Gini (đo lường mức độ bất bình đẳng) năm 2023 đạt 0,38 - cao hơn mức 0,35 được coi là an toàn. Con số này cho thấy khoảng cách giàu nghèo đang có xu hướng gia tăng.

Hạn chế cơ hội với bên yếu

Hiệu ứng Matthew tạo ra hiệu ứng domino - khi một người bắt đầu ở vị trí yếu thế, họ sẽ càng khó có cơ hội vươn lên. Cụ thể:

• Thiếu nguồn lực: Không có đủ vốn để đầu tư vào giáo dục, sức khỏe hoặc khởi nghiệp
• Hạn chế tiếp cận thông tin: Không biết hoặc không có điều kiện tiếp cận các cơ hội phát triển
• Tâm lý tự ti: Khi thấy khoảng cách quá lớn, nhiều người mất động lực phấn đấu
• Vòng xoáy nghèo: Nghèo → thiếu giáo dục → việc làm kém → thu nhập thấp → tiếp tục nghèo

Hiệu ứng Matthew gây ra sự bất bình đẳng trong xã hội

Giải pháp đối với hiệu ứng Matthew

Thực hiện chính sách đảm bảo công bằng

• Giáo dục: Tất cả trẻ em đều có cơ hội tiếp cận giáo dục chất lượng cao, bất kể xuất thân hay hoàn cảnh kinh tế xã hội, bao gồm việc đầu tư vào giáo dục mầm non, cung cấp học bổng cho học sinh có hoàn cảnh khó khăn, và thu hẹp khoảng cách về chất lượng giáo dục giữa các khu vực.
• Chăm sóc sức khỏe: Tất cả mọi người đều có quyền tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe chất lượng cao, bất kể khả năng chi trả bằng cách mở rộng chương trình bảo hiểm y tế, đầu tư vào cơ sở hạ tầng y tế, và đào tạo thêm nhân viên y tế.
• Thị trường lao động: Xóa bỏ các rào cản trong việc tuyển dụng và thăng tiến dựa trên giới tính, chủng tộc, nguồn gốc xã hội, hoặc các yếu tố khác không liên quan đến năng lực. Thúc đẩy bình đẳng lương cho nam và nữ. Hỗ trợ đào tạo nghề cho người lao động để họ có thể thích nghi với thị trường lao động biến đổi.

Tăng cường phúc lợi xã hội

• Cung cấp mạng lưới an toàn xã hội cho những người có thu nhập thấp, người thất nghiệp, người già yếu, và người khuyết tật bằng cách trợ cấp thất nghiệp, trợ cấp xã hội, trợ cấp nhà ở, và các chương trình hỗ trợ khác.
• Đầu tư vào các chương trình phát triển cộng đồng để giúp người dân thoát khỏi đói nghèo và cải thiện chất lượng cuộc sống, cung cấp vốn vay cho các doanh nghiệp nhỏ, hỗ trợ phát triển nông nghiệp, và xây dựng cơ sở hạ tầng ở các khu vực nghèo.

Tăng cường phúc lợi xã hội để giảm hiệu ứng Matthew

Bài viết trên đã cung cấp một số kiến thức về hiệu ứng Matthew là gì và ảnh hưởng đối sự phát triển chung của xã hội. Cùng đón đọc những bài viết về tài chính cá nhân của Tikop trong những lần sau nhé!